Algorithms — olimpiada yo'li

Bu sahifa ikkita savolga javob beradi: qaysi darajani bilgan o’quvchi qaysi bosqichga bora oladi va tayyorgarlik qanday taqsimlanadi.

Raqamlar taxminiy — har yil va har viloyatda talab o’zgaradi. Lekin tartib o’zgarmaydi va aynan u muhim.

▲Birinchi va eng muhim gap

Modulning ikkinchi maqsadi — olimpiadaga borish — majburiy emas. Birinchi maqsad hammaga tegishli: algoritmik fikrlash. Sinfning uch-to’rt foizi olimpiadaga boradi, qolganlari esa 1–2-darajadan umrbod foyda oladi. Butun sinfni olimpiadaga tortish — eng ko’p uchraydigan xato.

Daraja va bosqich

Daraja	Darslar	Yetadigan bosqich
1 · Bronza	1–8	Maktab olimpiadasi
2 · Kumush	9–16	Tuman va shahar bosqichi
3 · Oltin	17–24	Viloyat bosqichi
4 · Platina	25–32	Respublika bosqichi
5 · Olimpiada	33–40	Xalqaro tanlov, IOI yo’li

Bu jadvalni kafolat deb o’qish kerak emas. Daraja o’zlashtirilishi zarur shart, yetarli shart emas: yetarli shart — o’sha darajadagi masalalarni vaqt bilan yechish ko’nikmasi. Aynan shu sababli haftalik jang darslardan kam ahamiyatli emas.

Har bosqichda nima talab qilinadi

Maktab olimpiadasi. Odatda 3–4 masala, 2 soat. Masalalarning ko’pchiligi modellashtirish va to’liq izlash. Chegaralar kichik. 1-daraja yetadi, 2-darajadan ikki-uch mavzu qo’shilsa bemalol.

Tuman va shahar. 4–5 masala, 3 soat. Saralash, to’plam, ikki ko’rsatkich va oddiy ochko’zlik ko’rinadi. Bitta graf masalasi bo’lishi mumkin. 2-daraja to’liq kerak.

Viloyat. 4–5 masala, 3–4 soat. Graf masalalari majburiy: BFS, DFS, komponentalar. Bitta DP masalasi bo’lishi ehtimoli katta. 3-daraja to’liq, 4-darajadan memoizatsiya va 1D DP.

Respublika. 5–6 masala, ikki kun. DP deyarli har doim bor va u oddiy emas. DSU, MST, Dijkstra kutiladi. Fenwick daraxti bo’lishi mumkin. 4-daraja to’liq kerak, 5-darajadan kirish-chiqish tezligi va sonlar nazariyasi.

Xalqaro tanlov va IOI. Bu yerdan boshlab modul yetarli emas va buni ochiq aytish kerak. Modul poydevor beradi; undan keyin mustaqil mashq, ustoz va ko’p soatlik musobaqa tajribasi kerak. Yo’l davomi: USACO Platina, Codeforces Div. 1, IOI syllabus bo’yicha qo’shimcha mavzular.

◆Asosiy g'oya

5-darajadan keyin modul tugaydi, yo’l tugamaydi. Bu ayb emas: 40 dars IOI tayyorgarligining boshi, oxiri emas. O’quvchiga buni oldindan aytish kerak, aks holda «hammasini o’rgandim» degan xato tuyg’u paydo bo’ladi.

Tayyorgarlik kalendari

Quyidagi kalendar bir o’quv yiliga mo’ljallangan va u haftada ikki dars + bitta jang tartibiga asoslangan.

Oy	Darslar	Jang mavzusi	Nishon
Sentabr	1–4	Bronza masalalari	Maktab olimpiadasiga tayyorgarlik
Oktabr	5–8	Bronza + 1-daraja testi	Maktab olimpiadasi
Noyabr	9–12	Kumush masalalari	—
Dekabr	13–16	Kumush + 2-daraja testi	Tuman bosqichi
Yanvar	17–20	Graf masalalari	—
Fevral	21–24	Graf + 3-daraja testi	Viloyat bosqichi
Mart	25–28	DP masalalari	—
Aprel	29–32	DP + 4-daraja testi	Respublika bosqichi
May	33–36	Olimpiada mavzulari	—
Iyun	37–40	Virtual musobaqalar	5-daraja testi va capstone

Bu kalendar ideal holat. Amalda bosqichlar sanasi boshqa bo’ladi va kalendarni ularga moslash kerak: bosqichdan oldin o’sha darajaning testi o’tilgan bo’lishi yetarli mezon.

Tanlash: kim davom etadi

To’rtinchi darajaga hamma o’tmaydi va bu normal. Tanlash mezoni ball emas — uchta boshqa narsa.

Upsolving qiladimi. Bu eng ishonchli belgi. Yechilmagan masalani uyda yechib keladigan o’quvchi, hozirgi bali past bo’lsa ham, oldinga ketadi.

Tiqilib qolganda nima qiladi. G’oya topilmaganda taslim bo’ladimi yoki boshqa yondashuv izlaydimi? Ikkinchisi o’rgatiladi, lekin moyillik ko’rinib turadi.

Vaqt bormi. 4–5-daraja haftada 6–8 soat mustaqil ish talab qiladi. Bu vaqt bo’lmasa, uni majburlash foyda bermaydi va o’quvchini algoritmdan butunlay uzoqlashtiradi.

Ota-onalar bilan gaplashish

Bir necha savol muqarrar keladi. Javoblar oldindan tayyor bo’lsa ma’qul.

«Olimpiada nima beradi?» Universitetga kirishda imtiyoz (har yil o’zgaradi, aniq raqamni tekshirish kerak) va IT sohasida ishga kirishda kuchli belgi. Lekin asosiy foyda boshqa: masala yechish ko’nikmasi hech qayerda yo’qolmaydi.

«Farzandim yetib bormaydi shekilli.» Bosqichga yetib bormaslik mumkin, 1–2-darajani o’zlashtirmaslik esa qiyin. Ikkinchisi esa universitetdagi birinchi kursni ancha osonlashtiradi.

«Bu juda ko’p vaqt olmaydimi?» 1–3-daraja — haftada 2 dars va 40 daqiqalik jang. Bu maktab yuklamasidan ko’p emas. 4–5-daraja haqiqatan ko’p vaqt oladi va u tanlov bo’yicha.

Foydali manbalar

Bu modul quyidagi manbalar asosida qurilgan va davom etish uchun ular ochiq qoladi.

Manba	Nima uchun
CSES Problem Set	Mavzu bo’yicha tartiblangan masalalar banki. Modul tuzilishiga eng yaqin
USACO Guide	Bronza–Platina bosqichlari bo’yicha to’liq yo’l xaritasi
Codeforces	Haftada bir necha musobaqa, virtual rejim bor
Codeforces EDU	Ikkilik qidiruv va segment daraxti bo’yicha eng yaxshi kurs
e-olymp	O’zbekcha va ruscha shartlar mavjud
IOI syllabus	5-darajadan keyin nima o’rganish kerakligini aniq belgilaydi

Algorithms modulining boshqa materiallari

• Dars rejalari — 45 daqiqalik tuzilma va daraja jadvallari
• Qatlam mezonlari — topshiriqlarni baholash
• Haftalik jang — sinf musobaqasi formati
• Qiynaladigan joylar — darsdan oldin o’qiladi