2-dars: Naqsh topish mashinasi

1-blokAI qanday ishlaydi1–4 darslar

HayotdaTelefon xabarlari

Telefoningizga “Siz 5 000 000 so’m yutdingiz, havolani bosing” degan SMS keladi. Siz uni bir ko’rishda aldov deb tanidingiz. Hech kim sizga “aldov SMS’ning ta’rifi shu” deb yozib bermagan — siz o’nlab shunday xabarni ko’rgansiz va naqshni o’zingiz chiqargansiz.

Bu darsdan keyin siz

• mashinali o’qitish nima ekanini misol bilan tushuntirasiz
• yorliq va belgi so’zlarini to’g’ri ishlatasiz
• nega bitta misol qoida emasligini raqam bilan ko’rsatasiz

Nazariya

Programma va o’qitilgan model

Oddiy programmada qoidani odam yozadi: “agar xabarda «yutdingiz» so’zi bo’lsa — aldov”. Bu ishlaydi, lekin aldovchilar so’zni o’zgartirsa qoida o’ladi va uni yana odam tuzatishi kerak.

Mashinali o’qitishda tartib teskari: odam misollar beradi, qoidani esa programma o’zi chiqaradi. Siz “bu aldov, bu oddiy” deb ko’rsatasiz, model esa ularni farqlovchi naqshni topadi.

mashinali o'qitishmachine learning

Qoidani odam yozmasdan, misollardan chiqarish usuli. AI ning bugungi hamma yutug’i shu usulga tayanadi.

Yorliq va belgi

Modelga berilgan har misolning ikki qismi bor. Belgi — o’lchanadigan narsa: havola bormi, xabar shoshiltiradimi, raqam tanishmi. Yorliq — to’g’ri javob: aldov yoki oddiy.

belgifeature

Model qaraydigan o’lchanadigan xususiyat. Model faqat berilgan belgilarni ko’radi — boshqa hech narsani.

yorliqlabel

Misolning to’g’ri javobi. Yorliqni odam qo’yadi va shu joyda odamning xatosi ham modelga o’tadi.

Qaror daraxti

Eng oddiy model — qaror daraxti. U savol beradi, javobga qarab ikkiga bo’linadi va shu bo’linishni davom ettiradi. “Shoshiltiradimi? Ha → aldov. Yo’q → oddiy” — bu allaqachon ishlaydigan model.

qaror daraxtidecision tree

Ketma-ket savollardan iborat model. O’qishi oson, chunki qaror yo’lini qo’lda ham tekshirib chiqish mumkin.

Model qaysi savolni birinchi berishni o’zi tanlaydi: har belgini sinab ko’radi va misollarni eng toza ikkiga ajratganini oladi. Shu sababli u odam sezmagan belgini tanlashi mumkin.

◆Asosiy g'oya

Model “tushunmaydi”, u ajratadi. Uning uchun aldov SMS ning ma’nosi yo’q — faqat “qaysi belgi ikki to’dani eng toza bo’ladi” degan hisob bor.

Nega bitta misol yetmaydi

Bitta misol bergan bo’lsangiz, model uni 100% to’g’ri “biladi” — chunki yodlab oldi. Ko’rmagan misolga kelganda esa hech narsani kafolatlamaydi.

Shu ikki raqamni har doim yonma-yon ko’rish kerak: o’rgatilgan misollardagi natija va ko’rmagan misollardagi natija. Birinchisi doim chiroyli. Ishonchni faqat ikkinchisi beradi.

Sinab ko’r

Sakkiz SMS’ga yorliq qo’ying. Har yorliqdan keyin model qoidani qayta chiqaradi — o’ng tarafdagi ikki raqamni kuzatib boring. Ikki-uch misolda qoida qanday sakrab ketishini, keyin esa barqarorlashishini ko’rasiz.

Daraxt o'rgatish

Har SMS'ga yorliq qo'ying va qoida qanday o'zgarishini kuzating.

Bu simulyatorda sakkizta SMS'ga «aldov» yoki «oddiy» yorlig'i qo'yiladi. Model har yorliqdan keyin qoidani qaytadan chiqaradi va uni hali ko'rmagan SMS'larda sinaydi.

JavaScript'siz mashq: sakkizta SMS'ni daftaringizga uch ustunga yozing — shoshiltiradimi, havola bormi, tanish raqamdanmi. Keyin qaysi ustun «aldov» va «oddiy» ni toza ajratishini toping. Javob: birinchi ustun.

Model chiqargan qoida

hali qoida yo'q

ha—

yo'q—

o'rgatilgan misollarda: —ko'rmagan misollarda: —

1. Siz 5 000 000 so'm yutdingiz! Bugun ro'yxatdan o'ting: bit.ly/x7kaldovoddiy
2. Kartangiz bloklandi. Zudlik bilan ma'lumotni tasdiqlang.aldovoddiy
3. Onam: non olib kelaldovoddiy
4. Do'stim: mana o'sha kino — youtube.com/watchaldovoddiy
5. Buyurtmangiz yo'lda. Kuzatish: post.uz/track/8812aldovoddiy
6. AKSIYA! Faqat bugun 90% chegirma, tez bosing: aksiya.linkaldovoddiy
7. Sinfdosh: ertaga imtihon 9:00 daaldovoddiy
8. Akkauntingiz o'chiriladi! Hoziroq parolni kiriting.aldovoddiy

Birinchi SMS'ga yorliq qo'yib ko'ring — model darhol qoida chiqaradi.

Qayta boshlash

Odam ko’pincha “havola bormi?” degan belgini tanlaydi. Sakkiz SMS’da u 8 tadan 4 tasida adashadi, chunki do’stingiz yuborgan kino havolasi ham havola. Model esa boshqa belgini topadi.

Tuzoqni ushlang

▲Tuzoq — xatoni toping

2 / 20

SizAI dan so'radim: «Bitta misolda o'rgatilgan model qanday ishlaydi?»

AI javobi

1. 1Bitta misolda o'rgatilgan model o'sha misolni 100% to'g'ri aytadi.
2. 2Modelning o'rgatilgan ma'lumotdagi natijasi 100% bo'lsa, u yaxshi o'rgangan deb hisoblanadi.
3. 3Ko'rmagan misollarda esa natija tasodifdan yaxshi bo'lishi shart emas.
4. 4Shuning uchun modelni har doim ko'rmagan ma'lumotda sinash kerak.

Bu javobning 2-qismi noto'g'ri. Bu — modulda eng ko'p uchraydigan xato. O'rgatilgan ma'lumotdagi 100% hech narsani isbotlamaydi: model yodlab olgan bo'lishi mumkin. Model yaxshi yoki yomon ekanini faqat KO'RMAGAN ma'lumotdagi natija ko'rsatadi.

Javobning qaysi qismi noto'g'ri? Bosib belgilang.

Javobni ko'rsatish

O’zingizni sinang

1Oddiy programma bilan o'qitilgan model orasidagi asosiy farq nima?

Javobni ko'rish

Oddiy programmada qoidani odam yozadi. O’qitishda odam faqat misol beradi, qoidani model o’zi chiqaradi.

2«Havola bormi» — bu belgimi yoki yorliqmi?

Javobni ko'rish

Belgi: bu o’lchanadigan xususiyat. Yorliq esa to’g’ri javob — “aldov” yoki “oddiy”.

3Model qaror daraxtining birinchi savolini qanday tanlaydi?

Javobni ko'rish

Har belgini sinab ko’radi va misollarni eng toza ikki to’daga ajratganini oladi. Bu hisob, taxmin emas.

4Model o'rgatilgan ma'lumotda 100% natija berdi. Bu yaxshi modelmi?

Javobni ko'rish

Ma’lum emas. 100% yodlab olishdan ham kelib chiqishi mumkin. Javobni faqat ko’rmagan ma’lumotdagi natija beradi.

5Yorliqlarni odam qo'yadi. Bundan qanday xavf kelib chiqadi?

Javobni ko'rish

Odam xato yorliq qo’ysa, model o’sha xatoni qoida deb o’rganadi va uni ishonch bilan takrorlaydi. Buni 3-darsda batafsil ko’ramiz.

Topshiriq

Topshiriq — darajangizni tanlang

Asos5–7-sinfMustahkam8–9-sinfChuqur10–11-sinf

Asos · 5–7-sinf — Vizual va aniq ko'rsatmali

Telefoningizdagi o’nta xabarni daftaringizga ko’chirib, har biriga “aldov” yoki “oddiy” yorlig’ini qo’ying. Keyin ikkita ustun chizing — “shoshiltiradi” va “havola bor” — va har xabar uchun ha/yo’q belgilang. Qaysi ustun ikki to’dani tozaroq ajratdi?

Mustahkam · 8–9-sinf — Matnli masala, o'zingiz tuzasiz

O’zingiz uchta belgi tanlab, sinfdoshingizning xabarlarida qaror daraxti tuzing: birinchi savol, ikkita shox, har shoxda javob. Keyin uni ko’rmagan beshta xabarda sinang va ikki raqamni yozing: o’rgatilganda va yangisida.

Chuqur · 10–11-sinf — Algoritmik, chegara holatlari bilan

Model o’rgatilganda 8/8, yangisida 4/8 natija berdi. Uchta sababni yozing va har biri uchun bitta tekshiruv taklif qiling — ya’ni qanday qilib sababni isbotlash yoki rad etish mumkin. Keyin: qaysi biri ma’lumot muammosi, qaysi biri model muammosi?

Ko’proq o’rganish

Elements of AI — Machine learning

course.elementsofai.com~40 daqiqaingliz tilida

Nazorat ostida o’qitish va qaror daraxtlari matematikasiz tushuntirilgan bo’lim.

Qidiruv va o’yin daraxtlari — qaror daraxtining yaqin qarindoshi — Algorithms modulida ko’riladi. Bu yerda ular ochilmaydi.

24 soat ichida

~15 daqiqaoson

Bugun telefoningizdagi “Spam” yoki “Keraksiz” papkasini ochib, ichidagi beshta xabarni ko’ring. Har biri uchun bitta savolga javob yozing: pochta xizmati buni qaysi belgiga qarab ushlagan bo’lishi mumkin? Beshta taxminingizni AI Jurnaliga yozing — 3-darsda ulardan qaysi biri ma’lumotga bog’liq ekanini tekshiramiz.

Darsni belgilash uchun JavaScript kerak. Bu progressni saqlash uchun ishlatiladi — darslikning o'zi JavaScript'siz ham to'liq o'qiladi.

Darsni tugatdim